«

Материалы для чтения, перевода и пересказа

Табхарай алдуу

Эдеэн боложо, Бататан бултадаа столдо һууба. Табатай Табхаршье һуулсаба. Эжынь шаазан табагуудтай шүлэ бултанайнь урдуур табиба.

Гэнтэ Табхар бүлхэгэд гэжэ табагтай шүлөө түлхижэрхибэ. Шүлэниинь адхаран алдаба.
– Энэ табаг сооһоо уухагүйб. Сэсэгтэй табаг сооһоо уухаб.

Төөдэйм аргадаад, сэсэгтэй табаг соо шүлэ хэжэ үгэнэ аабза гэжэ Табхар һанаһан байгаа. Теэд аба, эжыншье, төөдэйньшье Табхарые аргадабагүй.

Булта эдеэлжэл байна. Гансал Табхар төөдэйнгөө аргадахые хүлеэн, столой эрмэг хараад һууба.
– Табхарай эдихэгүй һаань, би уужархиһуу, - гээд, ахайнь табагтай шүлыень абахаа забдана. – Али өөрөө ууха гүш?
– Үгы, – гээд Табхар бүри сухалдан, столһоо бодожо ябашаба. Тэрээндэ хэншье анхарал табибагүй, табагтай шүлыень ахайнь абаад уужархиба.

Уданшьегүй бултадаа эдеэлжэ дүүрэбэ ха. Абань газетэ баряад, диван дээрэ һуушаба. Намайе мартажархёо гээшэ гү гэжэ Табхар бодоод, шанга шангаар ханяагаадшье туршаба. Хэншье абяа гарабагүй.

Табхар гайхахын ехээр гайхажа, кухни руу шагааба. Эжынь табагуудаа угаажа байба. Харааниинь, мүнөөхи сэсэггүй табагыньшье баһал угаагдашаба хэбэртэй.

Табхар эжынгээ хажууда ошожо, аргааханаар һураба:
– Сай уужа болохо гү?

Ж. Балданжабон

Эзэеэ абарһан поршоонхо (Үнэн болоһон ушар)

Энэ ушар Баргажанай аймагай Улан нютагта болоһон юм. Ган гасуур жэл байгаа. Эдихэ хоолоор хомордожо, үлэн хооһоор намаржаһан баабгайнууд баймга саһанай ороошье һаа, эшээндээ оронгүй, хээрэ талаар зайгуултадаг болобо.

Занадай үбгэжөөл айл хотонһоо холо хээрын сагаан талада ажаһуудаг һэн. Нэгэтэ һүни жэлһээ үлүүхэн боложо ябаһан поршоонхынгоо баггүй шангаар шашхахада, хүгшэн һэришэбэ. Шагнаархахадань, гэрэйнь хажуудахи хорёо соо хэбэртэй. Бушуухан оронһоо бодожо, гэрээрээ дүүрэн хурхиржа хэбтэһэн үбгэнөө һэрюудбэ.

- Үтэр бодыш! Дууланагүй аалши поршоонхынгоо шашхахые, хулгайшан гахайемнай алажа байнал, - гэжэ хүгшэн шэхэндэнь шэбэнэбэ. Үбгэн һуга харайн бодожо, дархалдаг хурса һүхэеэ шүүрэн, үүдэн тээшээ даб гэбэ.

Балай харанхы һүни һэмээхэнээр гэшхэлһээр үбгэжөөл гахайнгаа хорёодо дүтэлжэ, забһараарнь шагааба. Нэгэ томо хара юумэн бүрынэ. Хулгайшаниие айлгажа бүдүүн хоолойгоор хашхарха һанаатай үбгэжөөл хорёогой саанаһаа толгойгоо бултайлгаба. Тиихэтэйнь адли мунса шэнги томо "нюдарга" толгой руунь буушаба. Занадай үбгэжөөлэй нюдэнһөөнь гал сахилаад, үхэдхэн унашаба.

Мэдээ орожо, нюдэеэ нээхэдээ, үбгэжөөл бамбагар зөөлэн дахатай томо амитанай үбэртэ орошоод хэбтэбэ.

Эгээл энээхэн үедэ поршоонхонь уйгаргүй муухайгаар шашхажархиба. Залд гэһэн баабгай хажуу тээшээ халба һүрэжэ, хорёо дээгүүр харайжа гараад, хойшоошье харангүй арилшаба.

- Үхэдэлшни, энээхэн поршоонхынгоо буянгаар амиды гаралсабабди, - гэжэ үбгэжөөл аман соогоо гүбэд гээд, баабгайһаашье шуранаар гэртээ гүйжэ оробо.

М. Михаханов

Бэрхэ хүбуүн

Шэбэртын дунда һургуулиин һурагша Дамба Цыденов гэдэг энэ жэл наймадахи классаа эрхимээр дүүргээд, Бэшүүрэйнгээ совхозой 1-дэхи отделени дээрэ хони хайшалалгада хабаадана.

Дамба үетэн нүхэдэйнгөө дунда хүндэтэй хүбүүн. Багшанарайнгаа үгэһөө гарангүй, хэшээлдээ оролдосотой һайнаар бэлдэжэ ходо тоб гэмээр харюусадаг тулань, тэрэнэй дүрэ һургуулиин эрхим һурагшадай дундаһаа һаладаггүй.

Хэшээлэйнгээ һүүлээр гэртээ ерэжэ, номоо үзэжэрхёод, өөрынгөө дүү хүбүүнэйнгээ хубсаһа хунар угаадаг, шалаяа хамадаг, гар тойронхи ажалаа дууһыень хэдэг байна.

"Дамба ехэл бэрхэ хүбүүн даа. Дүрбэн тэгшэ гэжэ хэлэхэдэ алдуу болохогүй. Хүдэлмэридэшье бэрхэ, һайнааршье һурадаг", - гэжэ һургуулиин директор хэлэдэг юм.

Мүнөө Дамба түрүү хайшалагшадай зэргэда ябалсана. Үдэр бүри 30-35 хони хайшалжа, толгойн 3 килограмм 300 граммһаа 3 килограмм 500 грамм хүрэтэр нооһо абадаг юм.

Үдын халуунай наран ольһотойгоор шаража, хорёо соохи хонид хүндөөр уухилалдан, үбэлэй хүйтэнһөө аршалжа ябаһан нэхы нооһонһоо бушуу һалаһайбди гэһэндэл амиданги. Дүтэхэн сарай доро зайгүй гар машинануудай таршаганахань дуулдана. Дамба шадамар хурдаар машинаяа гүйлгэнэ. Хэдыхэн минутын үнгархэдэ, хөөбэр нэхы нооһонһоо һалажа амаршаһан хонин дорюунаар бэеэ һэгсэрсэгээн, һүрэг тээшээ тангаршаан ошоно.

Шэбэртын һургуулиин эрхим һурагша Дамба нэтэрүүгээр ажалладагайнгаа ашаар эндэшье, хони хайшалалган дээрэ, түрүү зэргэдэ гаранхай.

Ц. Хамаев

Тамхинай хорон

Солбон сагаахан кролик хүхюунээр дэбхэрэн наадажа, шэнэ капустын набшаһануудые мэрэжэ байба. Тиин тэрэнэй эдеэндэ оройдоо гансахан дуһал - ямар нэгэ үдхэншэг һаруул шэнгэн зүйл дуһаажа үгэмсөөрнь, кролик тэрэ дороо унаад, амйлхаяа болижо, үхэшөө һэн.

Энэ кролигые алаһан шэнгэн зүйл хадаа тамхинда байдаг никотин гэжэ нэрэтэй хүсэтэ хорон юм. Энэ хорон тамхинай утаантай хамта хүнэй уушханда ородог. Тиихэдээ тамхиншан утаа залгиха бүхэндөө бэедээ хоро оруулна гээшэ. Нэгэ папирос соо байһан хорон хүниие алахагуй юм. Гэбэшье тамхин хүнэй бэедэ хоро хүргэнгүй һаладаггүй. Никотин болбол үлэ мэдэгээршье һаа, даамайханаар тамхиншын бэеые хорложо байдаг, толгой эрьюулдэг, убдэхөөдэг, нойргүй болгодог.

Ходо тамхи татадаг хүнэй шэхэн байн байн хатуу болодог, нюдэнэйнь хараа муудадаг. Тамхи татадаг хун туберкулез үбшэндэ бэлээр диилдэдэг. Тамхинша хүнүүд бултадаа шахуу ханяажа зободог. Шэхэнүүдынь шарлажа, үе муу боложо бутардаг.

Никотин илангаяа үхибүүдтэ хоротой юм. Харин тиихэдэ папирос татаха гээшые ямар нэгэн габьяа гаргаһан шэнгеэр тоолодог һурагшад бии ха юм. Энэ габьяань бэедэнь хэр зэргэ хоро хүргэнэб гэжэ тэдэнэр бодоногүй бшуу.

Заримдаа иимэ ушарые ажаглажа болоно. Амандаа папирос зууһан хүбүүн ябажа ябаха, тиихэдэ хойноһоонь баһа нэгэ хүбүүн һалангүй дахалдажа: "Үлөөгыш даа… Үлөөгыш!" - гэжэ гүйжэ ябаха юм.

Үгышье һаа, хэн нэгэнэй газарта хаяһан тамхинай үлөөдэһэ абажа, зарим хүбүүд амандаа хэдэг. Энэ хоёр ушарта хоёр зэргээр аюултай байна: никотинһаашье, мүн хүнэй аманһаа шүлһэндэнь халдан гараһан микробуудһаашье, магад, хорлогдожо болоно.

Тамхинһаа гарахань бэрхэ гэжэ хэлсэдэг. Нэгэ ехэ һайн арга бии - тамхи татажа оройдоошье һураагүй һаа дээрэ!

Бабуу баабай

Зунайшье халуунда нэхы дэгэлтэй ябадаг табин долоон наһатай Бабуу баабай гэжэ үбгэжөөл һургуулида ойрошог һуудаг байба. Үгытэй эсэгын ганса хүбүүн түрэһэн энэ хүн залуудаа эрдэм номдо һураагүй байгаа. Анхандаа ехэ модошо дархан байһанаа гар хүлөөр муу болоод, залуу дархашуул олон ургажа, энэ үбгэниие амаруулаа юм һэн ха. Ажал хэншьегүй байгаа һаа ядахагүй юм, теэд мунөөгөөр колхозойнгоо хүзүүн дээрэ гаранхаар гэжэ һүниин харуул харадаг байгаа. Хамаг зоной забда сүлөөгүй ажаллажа байхада, табин долоотойдоо хүл гараа муудаһанаа урдаа баряад, гар хооһон һуужа яажа болохоб? Өөрынгөө ажалаар олоогуй талхан аманда шэрүүн! Бага наһанһаа баян ноён айлай газаа жэл саг үнгэргэһэн энэ хүн хүдэлмэриин хүндэһөө мүнөөшье сухарихагүй. Теэд жэл бүри хүсэнэйнгөө буурахые мэдэхэдээ, заримдаа уйтай барагар болоод, томо гааһаяа хүхэжэ, үгэ дуугүй, хүдэлэнгүй удаан һуудаг һэн. Жэл ерэхэ бүри хоёр хүнагтэй уһаниинь улам хүндэ боложо, ульһатай дулаан дэгэлынь хүйтэн шэнги болоно.

Гэбэшье һурагшадай һургуулиингаа газаагуур залуу мододые һуулгахада, Бабуу баабай туһалалсадаг болобо. Һургуулиинхид заримдаа олоороо ерээд, Бабуу баабайн бүхэли үдэртөө зөөхэ түлеэ нэгэ доро зөөжэрхидэг, һонин ном ба газетэ уншажа, сэдьхэл сээжыень ханаадаг болоо. Хүнэй һайн хэрэгтэ һайнаар харюусадаг зантай энэ үбгэн, алмазаа барижа ошоод, һургуулиин сонхонуудта шэл отолжо үгэдэг болобо. Тэрээнһээ хойшо үхибүүдэй ба Бабуу баабайн дундахи холб харилсаан жэл сагай үнгэрхэ бүри улам бэхижэн байдаг байгаа.

Генерал Занданов

Сэрэгэй алба хаагша Антон Бадмаевич Зандановта медицинын албанай генерал-майорой нэрэ зэргын олгогдоһон тухай манай газетэдэ мэдээсэгдээ һэн. Энэ нүхэр һаяхан түрэл нютагтаа айлшалжа ерээ.

Тэрэ Хурамхаанай аймагай Гаарга нютагта түрэһэн юм. Нютагтаа долоон класс дүүргээд, Улаан-Үдын медицинын техникумдэ һураа. Һүүлээрнь ВЛКСМ-эй Улаан-Үдын горкомдо ажаллаа, 1936 ондо Эрхүүгэй медицинын институдта орожо, һуралсалаа үргэлжэлүүлһэн байна.

1941 оной июнь… Немец булимтарагшадай манай орондо добтолон ороһон саг. Тэрэ үедэ Антон Эрхүү хотодо гүрэнэй экзамен тушаажа байгаа. Шалгалтын дүүрэмсээр, врачай мэргэжэл абаһан залуу хүбүүдые сэрэгэй албанда татаба. Тэдэнэй тоодо Антон Занданов сэрэгэй албанда мордолсоо һэн. Тэрэ гэһээр врач Занданов совет сэрэгщцай элүүр энхые сахиха хэрэгтэ таһалгаряагүй алба хэжэ ябана.

Эсэгэ ороноо хамгаалгын Агууехэ дайнай хатуу шанга жэлнүүд. Тэрэ үедэ Ленинградта 900 хоногой туршада үргэлжэлһэн блокадада Антон Бадмаевич хабаадалсажа, дайнда шархатаһан олон тоото сэрэгшэдтэ операци хэжэ, бэеынь элүүрые һэргээлсэһэн байха юм. Тэрэ үедэ Ленинград хотын Адмиралтейскэ госпитальдо ажаллажа байгаа.

Дайнай һүүлээр сэрэгэй медицинскэ академида һуралсажа, эрдэм мэргэжалээ дээшэлүүлһэн байна. 1968 ондо Антон Бадмаевич Зандановта медицинын албанай генерал-майорой нэрэ зэргэ олгогдоо һэн. Тиихэдэ РСФСР-эй габьяата врачай хүндэтэ нэрэ зэргэ нүхэр Зандановта 1970 ондо олгогдоһон байна.

Дайнай үедэ совет сэрэгшэдэй элүүр энхые сахилгада габьяатай байһанайнь түлөө Советскэ правительство А.Б. Зандановые Эсэгэ ороноо хамгаалгын Агууехэ дайнай нэгэдэхи шатын, Улаан Одоной орденуудаар, арбан медаляар шагнаһан байха юм.

Уулзалгада хабаадалсагшад генералда олон асуудал табижа, һонирхолтой харюу абаа.

Улаан-Үдэдэ айлшалха үедөө нүхэр Занданов городтой танилсаһан, урданайнгаа нүхэдтэй уулзаһан байна. Үсэгэлдэр тэрэ өөрынгөө түрэл Хурамхаан нютаг мордобо.

Нютагайнгаа баатар сэрэгшэдэй нэгэн Антон Бадмаевич Зандановта элүүр энхэ ябажа, албандаа үшөө ехэ амжалта туйлахыень хүсэе.

Б. Ванчиков

Үншэн хүбүүн

Урдын урда сагта нэгэ үншэн хүбүүн ябаа һэн ха. Тэрэ хүбүүн харгы дээрэ үхибүүдээр шулуугаар байшан барижа наадажа байба. Тиижэ байха үедэнь, нэгэ лама ехэ үндэр тэргэдэ һуугаад, олон хуварагуудые дахуулаад ерэбэ ха.

"Зай, хүүгэд! Хүнэй ябаха зам дээрэ юундэ наадажа байха юмта? Нааданхайгаа зайлуулагты! - гэжэ тэрэ лама дүтэлжэ ерээд, бардамаар дуугарба.

Тиихэдэнь үншэн хүбүүн харюу хэлэбэ: "Баригдажа байһан байшан байраһаан зайлажа үгэдэг гү, али замаар ябаһан хүн зайладаг гү? - гэжэ үншэн хүбүүн урдаһаань асууба. Тиигэжэ хэлэхэдэнь, тэрэ лама хуварагуудһаан ехэ эшэжэ, улагад гэһэйэйнгээ һүүлдэ: "Шинии нютаг, гэршни хаанаб?" - гэжэ һураба. Үншэн хүбүүн тэрэ ламада өөрынгөө гэрые заажа үгэбэ ха. Хойто үдэрынь тэрэ лама үншэн хүбүүнэйдэ ерэбэ. Ерэхэдэнь үншэн хүбүүй сараа анзаһандаа хүллөөд, газар хахалжа ябаба. Лама хаража байтараа: "Хүбүүн энэ газараа хэды дахин тойробош? - гэжэ асууба.

Үншэн хүбүүн сараа зогсоогоод: "Би хэдышье эрьеһэнээ тоолоогүйб. Харин танай морин гэрһээн нааша хэды алхажа ерээб?" - гэжэ хэмгүй енгүүтэйгээр асууба. Тэрэ лама тороод, нэгэшье харюу хэлэнгүй бусаба. Үглөөдэрынь баһа ерээд, мүнөөхи хүбүүнэй абгые дуудуулжа: "Эрэ сар һаагаад, эльгэн тараг бүреэд байгаарай! Би үглөөгүүр ерэхэб, - гэжэ захяа үгөөд бусаба. Үбгэн ехэ уйдаба: "Эрэ үхэр һаажа, эльгэн тараг яажа бүрихэ бэлэйб!" - гэжэ уруу яуруу болон, гэртээ оробо. Ашань хэлэбэ: "Абга, бү уйдагты! Би үглөөдэр тэрээнтэйш хөөрэлдэжэ үзүүжэм".

Үглөөдэрынь лама баһа ерээд: "Абгаяа ерэхэ гэл даа!" - гээд үншэн хүбүүндэ хэлэбэ. Тиихэдэнь үншэн хүбүун хэлэбэ: "Мүнөө үглөөгүүр абгамни нарайлжархёо! Гараха аргагүй". "Эрэ хүн нарайлдаг юм гү?” - гэжэ лама гайхан хараад байба. "Эрэ үхэр һаажа, эльгэн тараг бүридэг юм гү?" - гэжэ үншэн хүбүүн дуугарба. Лама баһа тороод, дуу шуушье гарангүй гэртээ бусаба. Аргаа барагдахадаа, тэрэ лама үбгэниие гартээ дуудаба, иимэ захяа үгэбэ: "Намда үнэһэн аргамжа яаха аргагүй хэрэгтэй болобо. Үнэһөөр аргамжа томоод, намда асаржа үгэ!" Үбгэн һанаан боложо, гэртээ ерээд, аша хүбүүндээ ламын захиралта тухай хөөрэбэ: "Үнэһэн аргамжа томохо гээшэмнай хайшаа юм?" Ашань һолоомооор арбан алда аргамжа томобо. Тиигээд абгадаа захиба: "Энээниие абаашаад, ламын үүдэндэ ута уруунь һунаажа хаяжархёод, нэгэ үзүүртэнь хүрэтэр носохолоорнь, тэрэ ламада орожо хэлээрэй!" Үбгэн тэрэ арбан алда һолоомо аргамжаа баряад, ламында ошобо. Аша хүбүүнэйнгээ захиһан захяагаар арбан алда һолоомо аргамжаа үүдэндэнь табяад, нэгэ үзүүртэнь гал аһаажархина ха. Тииһэнэйнгээ һүүлээр ламада ороод: "Лама абгай, үнэһэн аргамжа тушаажа абагты!" - гэжэ хэлэбэ.

Ламын газаа гарахадань, үнэһэн аргамжа хэбтэбэ. Энээнииень лама хараһаар, үбгэнэй мэхэдэ оробоб гэжэ мэдэхэдээ, хэлэ амаа хатаһандал, юушье дуугарангүй шад улаан болоод, гэртээ орошобо.

Һүбэлгэн ухаата үншэн хүбүүнэй абга аша хүбүүгээрээ омогорхон, ехэ хүхюутэй гэртээ бусаа.

А. Шадаев

Талын дуран

Сэлмэг нарата үдэр үргэн харгыгаар залуу хүбүүн бэри хоёр һайхан зээрдэ һайбар улаануудаараа яаралгүйхэн гэшхэлүүлнэ. Шобогор улаан залаатай малгай, хүжэ энгэртэй зунай тэрлиг, эрмэгтэй буряад гуталтай хүдэр задарюун бэетэй залуу хүн хажуулдин һагад эмээл дээрээ һуунхай моринойнгоо жолоо ябад гээд лэ татажа, алхасыень аалидуулна. Энеэбхилһэн нюураарнь тухайлхада, тэрэ хүн ехэл баяртай аад, бага хэмшүүрхэншье алдаһан гээшэ гү гэхээр. Басаган даруу номгон зантай. Сэхэ хүбүүнэй нюур руу харахаяашье эшэһэн хэбэртэй. Толгойгоо доошонь гунхад гүүлээд, хажуудахиингаа хүхюун хөөрөөе анхаралтайгаар шагнана. Инаг дуран тухай гү, али юун тухай юм хэлэһэн үгэ бүхэниинь
сэдьхэлдээ дүтэхэнөөр хадуун абажа ябана хэбэртэй.

Энэ һайхан хабарай үдэр эдэ хоёрой һанал бодолтой адли гэрэлтэһэн шэнги үзэгдэнэ. Саг эртэ, наһан залуу. Хэды ехэ баян баясхалан, зол жаргал эдэнэй урдань хүлеэнэб. Һайхан мэдэрэл, һайхан байгаали. Оршон тойрон сүлөөтэ тала. Талын дуран ямар һайхан бэ!

Хүбүүнэй хүрин зээрдэ тархяа үргэн, хадууран һагад урагшаа тэгүүлнэ. Басаганай бүдэртэй боро улаан яаралгүйхэн һайбарлан гэшхэлнэ. Хара хилэн уужатай сэнхир хүхэ тэрлигынь залуу бэриин бэедэ габ гэмээр һууна.

Бүхы зурагай хахадынь үүлэгүй сэнхир хүхэ нарата тэнгэри эзэлнэ. Зүлгэ ногоото хабарай һайхан сэсэгтэ тала, холын зуһаланай айлнууд. Ямар бэ даа баясхаланта хаһын боложо байһые гэршэлнэ.

Цыренжаб Сампилов энэ зурагаараа хубисхалай һүүлэй баяр баясхаланта хубилалтын буряадай тала нютагуудаар болоһыень харуулжа шадаһан байна. Хизааргүй тала шэнги сүлөөтэ байдал, жаргаланта саг, инаг дуран, залуу наһые үнгэтэ һайхан шэрээр үзэсхэлэн һониноор харуулжа шадаа. Эртын зүлгэ ногоон, хүхэ сэнхир огторгой, үргэн талаар таран бэлшэһэн малнууд түрэл дайдымнай баялигые гэршэлнэ.

Буряадай суута уран зурагша Цыренжаб Сампилович Сампилов манай Яруунын аймагай Догно нютагта үгытэй айлай бүлэдэ түрэһэн юм. Бага наһанһаа ажалша малша хүнэй хүбүүн байһан тула, үргэн талын үбһэ ногооной хангал бэедээ шэнгээһэн, үхэр мал адуулһан, үзэгтэ арай орохоһоо эхилэн, тэдэнээ зуража ябаһан байна.

Би энэ "Талын дуран" гэжэ зураг харахадаа, ая гангаар хангал-таһан жаргалта һайхан Буряад ороноороо омогорхон байнаб.

Энэ зураг дээрэхи байдал тон дүтын, юрын, хүн бүхэндэ ойлгосотой. Шагнаад үзыт! Аглаг тэнгэридэ жэргэмэлэй дуун жэнгирнэ. Ногооной оёороор таршаа шааруулнуудай таршаганаан, шааяан. Манай буряад нютагуудай гайхамшагта ажабайдал наашаагыш гэжэ даллан байнал!

Тексты для аудирования

Хорёошо үнеэн

Манай колхоздо нэгэ хорёошо үнеэн бии юм һэн. Энэ хадаа айхабтар долонгир, хорёо хашаагай хаалга эбэрээрээ дэгээдээд нээжэрхидэг үнеэн һэн. Иимэ дээрэһээнь колхознигууд тэрэ үнеэнэйнгээ эбэрые тайражархиха хэрэгтэй гэлсэдэг байба. Тэрэнэй эбэрынь ута аад, үзүүрынь шүбгэ шэнги хурса байгаа.

Нэгэтэ хабар колхозой малшан үнеэдээ ойн захаар түрүүшын ногоондо бэлшээбэ. Унажа ябаһан мориёо ногоондо табижархёод, өөрөө ябагаар үнеэдэйнгээ нэгэ захада ябатарнь, нүгөө захынь үхэрнүүд бүрхирэлдэн мөөрэлдэбэ. Малшанай харан гэхэдэ, нэгэ шоно үнеэдыень ээрэжэ байба. Хорёошо үнеэниинь бэшэ үнеэдээ шоноһоо аршалжа, тойрон гүйжэ байба. Шонын хаана хаанаһаань орохые дугташахада, тэрэ хорёошо үнеэн хүлзэжэ, шоные үнеэдтэ дүтэлүүлнэгүй. Малшан хашхаран гүйшэбэ. Малшаниие хараһаар шоно үнеэдтэ һүүлшынхиеэ добтолон оробо. Тиихэдэнь мүнөөхи үнеэн харбаһан һомон шэнги түргэнөөр гүйжэ, шоные мүргэжэрхибэ. Шоно хоёр гурба харайгаад, үхэдхэн унашаба.Тэрэ үнеэн шоные улаан һугаарнь сүмэ мүргэжэрхиһэн байгаа. Ута хурса эбэртэй тэрэ хорёошо үнеэн бэшэ үнеэдээ шоноһоо аршалхаһаа гадна, шоные мүргэжэ алажархиһан юм.

Тэрээнһээ хойшо манай колхознигууд үнеэнэйнгээ эбэр тайраха гэлсэхээ болижо, "хорёо хашаагайнгаа үүдэ һайнаар хаадаг болоё" - гэлсэбэ.

Бэлэрын халуун аршаан тухай домог

Үни сагта ангуушан хандагай шархатуулаад алдажархиба. Тэрэнь шуһа хаяһаар, бүтүү хүбшэ руу орошобо. Хойноһоонь харанхы болотор мүрынь хайгаад, олдохоо болиходонь отоггоо бусаба. Үглөөгүүр эртэлжэ үнөөхи хандагайнгаа мүр мүрдэхэдэнь, тэрэнь хүнды үгсэн ошоһон байба. Ябад гээд лэ саһан дээрэ шуһан дуһаһан харагдана. Тэрэ хүндын баруун һугаар баахан һудал хүрэхэдэнь, тэндэнь уурал бааяжа, дүтэ шадарай ой модон сэн бүүг болошонхой байба. Энэ ангуушанай гайхаһаар байтар, уурал бааяһан уһан сооһоо үнөөхи шархатуулааша хандагайнь һуга харайн бодожо, хэды харайгаад модо руу орошобо. Тэрэ бусалан арьялжа байһан булагай уһанда гараа хэн гэһээнь, "халхай!" гэхээр халуун байба. Тэрэ халуун аршаан арьягар томо хушын узуурһаа эхитэй ха., Энэ аршаанаа хада уулаар тэмдэглээд, ехэл һонинтой гартээ ангуушан бусаба. Тэрэ хүмнай отогоо түлихэ түлеэ бэлдэжэ байһаар, харанхыдажа хургаяа адашаһан байгаа. Гэртээ ошоод харан гэһээнь, үнөөхи аданхайнь бүтэшэһэн байба. Тэрэ гэһээр адаһан хургаараа, үүрэһэн морин унаагаа абаашажа халуун аршаанда баридаг болоһон гээ. Хожом хойтодоо энэмнай Бэлэрын халуун аршаан гэжэ алдаршаһан юм.

Домог

Генерал Балдынов

Одессэ город Хара далай Куяльницка нуур хоёрой хоорондо байдаг. 1944 оной апрель һарада Одессэ городые фашистнуудай эзэрхэлгэһээ сүлөөлхэ гэһэн зорилго Илья Васильевич Балдыновай дивизиин урда табигдаһан байгаа.

Хуурай газар дээгүүр добтолон ороһон полкнуудые фашистнууд дүтэшье табидаггүй байба. Тиихэдэнь И.В. Балдынов ондоо аргаар сүлөөлхэ гэжэ шиидэбэ.

Манатай һүниин харанхыда полкнуудаа Куяльницка нуураар һэмээхэн гаргажа, фашистнуудай ара талаһаа гэнтэ добтолон оробо. Фашистнууд тэрэ нуур соогуур совет сэрэгшэд нэбтэрэн гаража шадахая гүй гэжэ найдаһан байгаа. Һанагдаа хүлеэгдээгүй газарһаа гэнтэ сохюулһан фашистнууд хүсэд эсэргүүсэжэ шадангүй, Одессэ городые орхижо зугадаһан юм. Илья Васильевич Балдынов сүлөөлэгдэһэн городой түрүүшын комендант болгогдоо бэлэй.

Иигэжэ Эсэгэ ороноо хамгаалгын Агууехэ дайнай үедэ И.В. Балдынов эрэлхэг зориг, баатаршалгануудые гаргажа, суурхаһан юм. Тэрэ буряад арадай дундаһаа ургажа гараһан түрүүшын генерал гээшэ. Энээнһээ гадна Япониин эзэрхэгүүдый бута сохилгодо дивизиеэ шадамараар ударидажа, Советскэ Союзай Геройн нэрэ зэргэдэ хүртэһэн байна.

Борбилоонууд

Заахан үхибүуд борбилоо, хараасгайнуудые дайладаг, уургайень һандаргадаг байба.

Нэгэтэ дальбараануудаа дахуулһан һүрэг борбилоогой хорхой сохо түүжэ ябахада, үхибүүд тэдэниие намнаһаар, ой соо ябашаба.

Шубуухайнууд ой соо нэгэ газарта обооролдон һуужа, юушьеб тоншосогообод. Үхибүүдэй тэндэнь хүрэжэ ошоходо, зэдэгэнэ угаа олоор ургашанхай, улайлдажа байба. Үхибүүдшье борбилоонуудые үлдэхэеэ болёод, заха захаһаань зэдэгэнэ түүжэ, эдижэ оробод. Тиин тэдэнэр тархяа эрьежэ, наранай оротор, ой соо байшабад. Гэртээ бусаха гэхэдээ, зүг шэгээшье мэдэнэгүй. Айхын ехээр айбад. Яаха хээхэеэ ойлгожо ядан ябатарынь, мүнөөхи һүрэг борбилоонь тэндэ үзэгдэбэ. Тэдээн тээшэ үхибүүдэй гүйлдэн ошохолоор, борбилоонуудтээ саашаа ниидээд лэ һуунад. Тиигэ тиигэһээр шубуухайнууд ойн заха гараад, хотон айлда хүрэжэ ерэбэ. Үхибүүдшье борбилоонуудые дахаһаар, гэр гэртээ ерэбэ.

- Борбилоонууд тиимэ ухаатай байна ха юм. Тэдэнэй үгы һаа, таанар ой соо төөришэхэ байгаат. Шубуухайнууд хүнэй нүхэр юм, энээнһээ хойшо шубуухайнуудые бү дайлагты, - гэжэ эжынэрынь хэлэбэ.

А. Тороев

Аглаг һайхан Ага нютагаар

Удангүй Агын үргэн таланууд зэрэлгээтэн намжааран харагдаба. Хада уулануудай оройгоор хүнгэрэг саһанай хүбхыжэ хэбтээшье һаань, хүдөө талаар гол горхонуудай һайрамайнгаа уһаар хааян-шааян урдажа эхилһэн, жэргэмэл шубуунай жэгтэй гоёор жэргэжэ эхилһэн гайхалтай һайхан хабарай саг болошоод байба. Аргалиин дабаанда олон машина, олон зон угтажа ерэнхэй, жэнхэни буряад ёһоор угтамжа хэжэ байба ха юм. Һаба һуулганууд сооһоо сагаан эдеэнэй дээжэ - шэмэтэй тоһолиг һүн аяга аягаар билтаран халин дэбэрбэ. Миллион хонито баян буряад Ага нютагай үзүүр харагдабал янзатай.

Элдин хонгор Агын үргэн тала нютагууд гансашье табан хушуу малаараа суурхана бэшэ, мүн эндэмнай соёл болбосорол, эрдэм гэгээрэл хэмжээлшэгүй ехээр хүгжэнхэй. Колхоз бүхэндэ томо һайхан соёлой ордонууд, гэрэлтэй һаруул һургуулинууд, зарим газарта музейнүүд баригданхай. Һургуули бүхэндэ уран һайханай, дуу хатарай бүлгэмүүд эдэбхитэй һайнаар хүдэлмэрилжэ, урматай һайханаар дуулажа, наадажа байдаг байна. Агын багшанарай һургуулиин, Агын нэгэдугаар дунда һургуулиин, Һүдэнтын, Зугаалайн, Табтаанайн, Үзөөнэй дунда һургуулинуудай уран һайханай бүлгэмэйхидэй хатар наада хаража, хүгжэм шагнажа, холоһоо ерэһэн айлшад - бага яһатан һонирхохын ехээр һонирхоһон, гайхахын ехээр гайхаһан байна.

Ага һууринда хоёр томохон, экспонат элбэгтэй музейнүүдые хаража, нилээдгүй һайхашаагаа, һонирхообди. Олон зоной хүсөөр эндэ музей баригдажа, хоёр дабхар шулуун байшанда һуурижанхай. Тиихэдэ хизаар ороноо шэнжэлэлгын музейдэ эргэ урда сагай шухаг зүйлнүүдһээ эхилээд, мүнөө үеынхи хүрэтэр элдэб олон экспонадууд бии. Эндэ элитэ ехэ буряад уран зохёолшод Жамсо Тумуновай, Жамьян Балданжабонс булангууд байгуулагданхай.

Юрэдөөл Ага гээшэмнай буряад ёһо заншалаа мартаагүй, жэгтэй һайхан газар нютаг байна даа! Дарһанай арюун дардам харгыгаар бусажа ябахадамнай, саһан оройто Алхана уула аяар холоһоо уняар манан соо хөөбэлзэн манаран, һүрөөтэй гоёор түглын харагдаба. Бальжан хатаниие домоглуулһан сайдам сагаан сөөрэм нуур хүдөө талын зэрэлгээн дундуур миралтажа, шэнэ хабарай шэмэ болоһон сагаан эдеэгээр эбхэрэн мухарин долгилбо.

- Баяртай! Аглаг һайхан Ага нютаг, дахин уулзатараа баяртай!

Б. Мунгонов

Тексты для перевода на бурятский язык

На берегу реки

Юра и Толя шли неподалеку от берега реки.

- Интересно, - сказал Толя, - как это свершаются подвиги? очень хотел бы свершить какой-нибудь подвиг!

- А я об этом даже не думаю… - ответил Юра и вдруг остановился.

С реки донеслись отчаянные крики о помощи.

Оба мальчика помчались на зов. Юра на ходу сбросил туфли, отшвырнув в сторону книги и, достигнув берега, бросился в воду. А Толя бегал по берегу и кричал:

- Кто звал? Кто кричал? Кто тонет?

Между тем Юра с трудом вытащил на берег плачущего мальчика

- Ах, вот он! Вот кто кричал! - обрадовался Толя. - Живой? Ну и хорошо! А ведь не подоспей мы вовремя, кто знает, что было бы!

В. Осеева

Чойжинима Генинов

…До восемнадцати лет Ч. Генинов находился в дацане на положении хуварака, монастырского послушника, подобно некоторым другим деятелям бурятского искусства (режиссер Г.Ц. Цыденжапов, композитор Д.Д. Аюшеев).

В 1925 году Чойжинима Генинов бежал из дацана, одержимый одной мыслью - включиться в новую мирную жизнь на равных, догнать своих сверстников, овладеть грамотой. Ему помогли. Артист впоследствии рассказывал, как его, великовозрастного, устроили в Хоринскую школу крестьянской молодежи (ШКМ) известный деятель просвещения Д. Донгидон, а учителем оказался молодой писатель Хоца Намсараев, обративший внимание на способного юношу. Так стечение некоторых благоприятных обстоятельств, помогло серьезно настроенному пареньку в сжатые сроки освоить программу неполной средней школы и выйти на путь своего призвания. Годы обучения в театральной студии (1929 -1932 гг.) - это время жадного освоения того важного и специального, что получали бурятские юноши и девушки от своих педагогов, русских режиссеров и актеров в области театрального искусства, актерского мастерства. Ч. Генинов чувствовал себя здесь на месте, многое осваивалось как бы само собой: уроки ритмики, биомеханики, пения, сценической речи, работа над этюдами и учебными спектаклями. Все это увлекало, было интересно и давалось легко. Сказывалась природная одаренность.

Чойжинима Генинов был среди тех пятнадцати выпускников техникума искусств, которые вошли в состав труппы первого Бурятского драматического театра, открытие которого состоялось летом 1932 года спектаклем «Прорыв» Н. Балдано. В нем Ч. Генинов сыграл роль середняка Гармы Санжиева, который, вступив в колхоз, трудился в нем преданно, уверовав в силу коллективного хозяйствования.

Молодой артист был занят почти в каждой новой постановке театра. Актерские данные позволяют ему работать в широком диапазоне от мальчиков-подростков до драматических и комических стариков. Ниже среднего роста, сухощавый, тонкий, гибкий, он мог свободно, играючи, выполнить любое техническое задание режиссера.

… В 1936 году Ч. Генинов в составе бурятской делегации выехал в Москву и пережил незабываемые, волнующие минуты во время приема Советским правительством в Кремле посланцев нашей республики. В числе немногих представителей национального искусства Чойжинима Генинов был награжден орденом Трудового Красного Знамени. Тогда же в его исполнений и М.Б. Шамбуевой были записаны на пластинки бурятские народные песни, можно сказать, первые пластинки национальной музыки, встреченные в республике с большим интересом…